كانون فرهنگ و اندیشه مسیحی

عارفان مسیحی (The christian tradition of Mystics)

فانینگ دكترای تاریخ دارد و هم‌اكنون در رشته تاریخ و تاریخ دین در دانشگاه ایلینویز در شیكاگو مشغول تدریس است. تخصص وی تاریخ و فرهنگ قرون وسطی است و در این زمینه دارای كتاب‌ها و مقالات بسیاری است كه در نشریات و دائره المعارف‌های گوناگون به چاپ رسیده است. علائق اخیر او در زمینه تاریخ عرفان و احوال و عقاید عارفان است. به همین سبب، این كتاب یعنی عارفان مسیحی، افزون بر آن كه ابعاد تاریخی فراوان دارد، گلچینی از باورها و عقاید اصیل عارفان به شمار می‌آید.

عرفان به معنای رسیدن به مقام وصال خداوند و شناخت مستقیم او در همه سنت‌های دینی و از آن جمله مسیحیت، یكی از آموزه‌های مهم به حساب می‌آید. در نگاهی تاریخی به این دانش درمی‌یابیم كه Mysticism به معنای رازدانی در فرهنگ یونان باستان وجود داشته است. به كسی كه اسرار خدایان را می‌دانست و با سكوت معنادار خویش، آن را برای همگان باز نمی‌گفت عارف گفته می‌شد. این كلمه در باب هر نوع تعلیم باطنی كه فرا گرفتن آن فقط برای پاره‌ای از مردم میسر بود، به كار می‌رفت. عمده تعلیمات مذكور به‌طور الهام و نه به حالت اكتسابی فرا گرفته می‌شد. اما در فرهنگ مسیحی عرفان عبارت از شناخت عمیق خداوند است. واقعیتی كه خود را در قالب وحی (كلمه) نشان داده و هر كه بتواند راز كلمه را دریابد عارف است.

عارف مسیحی در پی دانستن راز كلمه است و این علم در نظر او از طرق عادی علم‌آموزی ممكن نیست. در پیدایش عرفان نظری مسیحی نحوه تفسیری كه از ظهور كلمه خداوند در قالب لوگوس الهی متجسد ارائه می‌شود، بسیار مؤثر بوده است. بر اساس این تفسیر، اتحاد صمیمی میان پدر و كلمه از طریق روح‌القدس به همة مؤمنان حقیقی اعطا می‌شود. در واقع، حضور روح‌القدس آنها را مستحق عشقی می‌كند كه خداوند نسبت به فرزندش دارد. این آموزه در پاره‌ای از آیات كتاب مقدس (دوم قرنتیان: 3 / 18) به وضوح چنین آمده است: «ما مسیحیان نقابی بر صورت خود نداریم و همچون آینه‌ای روشن و شفاف جلال خداوند را منعكس می‌كنیم و در اثر كاری كه خداوند یعنی روح‌القدس در وجود ما انجام می‌دهد، با جلال روزافزون، به تدریج شبیه او می‌شوم.» از آنجا كه كلمه هم حضورش برای نفس، صورت خیالی پدر است، نفس هم با اتحادش با كلمه، صورت خیالی كلمه خواهد شد. بنابراین كل فرآیند عرفانی، عبارت از تبدیل نفس به صورت خیالی یا مرآت شدن خداوند است. تأكید بر ویژگی وجودی صورت خیالی خدا در انسان، همه سنت مسیحی را فرا می‌گیرد و راز عرفانی قوی و پیچیده‌ای را شكل می‌دهد. اتحاد نفس با خدا از بنیادی‌ترین اصول عرفان نظری مسیحی است. نفس می‌تواند به آرامش اتحاد با خدا فقط از طریق انكار خویش برسد.

«عارفان مسیحی» مشتمل بر پیشگفتار، پنج فصل و نتیجه‌گیری است. نویسنده در پیشگفتار كتاب می‌نویسد: «این كتاب درباره عارفان مسیحی است، یعنی آنان كه بی‌واسطه با خداوند تجربه روحانی داشتند. به هر حال در تحقیق و بررسی عرفان و عارفان، مسأله اصلی همانا یافتن یك تعریف مناسب از عرفان است زیرا در اینجاست كه آدمی با مجموعه گسترده و متنوع از تعاریف عرفان روبرو می‌شود كه او را به شدت شگفت‌زده می‌سازد.»

فانینگ در مورد بررسی زندگی عارفان معتقد است: «با بررسی زندگی عارفان می‌توان به موقعیت خاصی كه یك عارف در آن زندگی می‌كرده است، توجه كرد و حیطه تأثیر و نفوذ عارفان صاحب اثر را به سادگی مورد اعتنا قرار داد و می‌توان مقام عرفا و عقایدشان را در نمای وسیعی از سنت‌های عرفانی به عرصه مشهود آورد.» و در ادامه به روش‌شناسی كتاب اشاره می‌كند و می‌نویسد: «این كتاب عمدتاً به شرح حال عارفان اختصاص دارد اما از مبحث گسترده‌تر موضوع عرفان غافل نمانده است. تمركز كتاب بر آن است كه به نظاره عارفان در متون اصلی همان عارفان بنشیند و این بسی بهتر از آن است كه بدانیم آنان در چه دوره‌ای می‌زیستند... در این كتاب تأكید خاص بر نفس تجربه عرفانی است و این درست همان چیزی است كه خود عارف نیز مایل است آن را نشان دهد و به این وسیله می‌كوشد توجه عموم را به این جلب كند كه رؤیت‌ها و مكاشفه‌ها و شنیدن اصوات عرفانی امری ممكن است.»

در فصل نخست كتاب، سرچشمه‌ها، به انگیزه‌ها و روش‌های عرفانی در فرهنگ و تمدن رومی - یونانی پرداخته می‌شود و نیز مذاهبی كه ریشه در آئین میترائیسم و خورشیدپرستی ایران‌باستان داشته‌اند. نویسنده معتقد است نافذترین تأثیرات در مفاهیم اساسی دین مسیحی از طریق عرفان باطنی یهود حاصل شده است و اوج عرفانی سنت عبرانی، حضرت موسی بود كه خداوند به اعانت نار الهی در سدرة انسانی با او مكالمه كرد (خروج 314) و به او مژده و بشارت رهایی بنی‌اسرائیل از اسارت مصریان را خبر داد و او را با وقوع معجزات قوی‌دل ساخت.

فانینگ معتقد است «سه انجیل همخوان (یعنی متی، مرقس و لوقا) اظهار می‌دارند كه حضرت عیسی برخی از تعالیم سری را فقط به اعضاء محفل خصوصی خویش می‌آموخت (چون با شاگردانش به خلوت می‌نشست اسرار ملكوت را بیان می‌فرمود) به این نحو كه به موازات آن كه حقیقت و بشارتی را برای شنوندگان معمولی تدارك می‌دید ولی درك عنصر مكنون آنها را تنها به آنانی ارزانی می‌داشت كه شایستگی داشتند.»

بخش دوم كتاب اختصاص به بررسی وضعیت عرفان و عارفان تأثیرگذار و شاخص مسیحی در كلیسای شرقی - كه شامل زهاد اسكندرانی، آبای بیابانگرد كلیسای بیزانس و روس می‌شود - آغاز می‌كند. او به شرح حال كلمنت اسكندرانی (150 - 216) نخستین مسیحی عارف در كلیسای شرق كه تأثیر بسیاری بر اطراف خود گذاشت می‌پردازد و از برجسته‌ترین قائد مسیحی قرن چهارم در كلیسای بیزانس، گریگوری نوسایی (335 - 395) یاد می‌كند. همان كه نوشت «هدف غایی شخص عاقل و فرزانه شهود است كه شامل ندیدن می‌شود، زیرا آنچه كه متعالی از هر نوع معرفتی است وجودی مجزا از همه شوائب از طریق نوعی عماء است» كه گریگوری نوسایی آن را به عنوان «عماء بیضاء» یا «تاریكی روشن» نمایان می‌كند.

در فصل سوم كتاب كه به شرح كلیسای غربی در قرون وسطی پرداخته می‌شود نویسنده به شرح آرا و عقاید سه تن از بنیانگذاران و بانیان عرفان غربی می‌پردازد كه عبارتند از: یوآنس كاسپانوس یا ژان كاسینی (365 - 435)، آگوستین قدیس (354 - 430) و نیز پاپ گریگوری اول ملقب به كبیر (590 - 604). در این بخش كه مفصل‌ترین فصل كتاب نیز هست می‌توان به چشم‌اندازی جامع از وضعیت عرفان و عارفان مسیحی آگاه شد و از تمامی فرقه‌ها و آئین‌ها به علاوه افراد تأثیرگذار و بنیانگذاران ملك‌ها و مرام‌ها اطلاعات مفیدی به دست آورد.

فصل چهارم كتاب به معرفی عارفان در اروپای مدرن اولیه اختصاص دارد كه در آن اندیشه‌های بزرگانی چون پاسكال معرفی می‌شود و موضع آنابابتیست‌ها و لوتری‌ها را به تفصیل شرح می‌دهد.

فصل پنجم و پایانی كتاب نیز به عارفان بعد از دوره اصلاحات در انگلستان و آمریكا اختصاص دارد. در این بخش همچنین نگاهی به احیای عرفان در انگلستان قرن بیستم انداخته شده است.

به هر تقدیر، استیون فانینگ كتاب بسیار ارزشمندی را نوشته كه كل تاریخ عرفان مسیحی را در مذاهب ارتدكسی، كاتولیكی و پروتستانی دربرمی‌گیرد. خواننده فارسی‌زبان با خواندن این كتاب با تحولات و مضامین و وجوه عارفان مسیحی آشنا می‌شود.

باری، شاید بتوان پیام عارفان (مسیحی) را در این جمله آگوستین خلاصه كرد كه: «محبت‌نما و آنچه خواهی كن... بگذار محبت در تو ریشه كند و از این ریشه چیزی جز نیكی برنیاید.»