كانون فرهنگ و اندیشه مسیحی

نويسنده به چالش‏هاى علم نسبت به دين در قرن نوزدهم اشاره مى‏كند و علم را مسؤول پاك‏سازى به اصطلاح نابخردى‏هاى دين مى‏داند. در قرن بيستم اين چالش جاى خود را به ندانم‏گويى (= لاادرى‏گرى) مى‏دهد. دين تعريف‏هاى ذاتى، كاركردى و غايى دارد كه به نظر نويسنده، معمول اين تعريف‏ها خالى از اشكال نيستند. از نظر نويسنده، ميان نظام‏هاى دينى و نظام‏هاى اخلاقى تفاوت است.

در جوامع پيشين، انديشه‏ها و باورداشت‏هاى دينى، سراسر نظام ارزشى بشر را مى‏ساختند؛ اما در قرن نوزدهم، رهيافت‏هاى اثبات‏گرايانه، به‏ويژه رهيافت‏هاى جامعه‏شناختى، برداشت‏هاى دينى و مذهبى را سراسر توهم‏آميز، نابخردانه و بيهوده مى‏انگارند. در جوامع نوين، علم تسلط يافت و انديشه‏هاى مذهبى در برابر تبيين‏هاى علمى رفته رفته تحليل رفت. كشفيات علوم طبيعى چالشى اساسى در برابر مذهب پديدآورد؛ زيرا نه تنها پذيرش دواعى مذهبى را به خطر انداخت، بلكه ادعاى سرچمشه‏يابى و منشأشناسى باورهاى دينى را نيز داشت. به گفته ماكس‏وبر: «جوامع پيشين در باغى جادويى زندگى مى‏كردند؛ در حالى كه جوامع‏نوين شاهد نوعى افسون‏زدايى همه‏جانبه از جهان بوده‏اند». به نظر برخى از اين انديشمندان، وظيفه چالش علم، رفع اين به اصطلاح نابخردى‏هاى رسوب‏يافته از گذشته و تسريع جايگزينى علم و يافتن جانشينى براى باورهاى مذهبى در جامعه معاصر بود، به‏گونه‏اى كه هم منافع اساسى دين را دربرداشته باشد (ديدگاه كاركردگرايانه) و هم فاقد خصلت فراطبيعى آن باشد (ديدگاه اثبات‏گرايى سده نوزدهم).

اين رويكرد در قرن بيستم جاى خود را به رويكرد ندانم‏گويانه (agnostic) داد كه قاطعيت كمترى دارند و حالت انكار آن نسبت به دعاوى مذهبى كمتر است. اينان با صدق و كذب دعاوى مذهبى كارى ندارند. البته براى جامعه‏شناس هيچ‏گونه شواهد عينى، غير از آنچه خود مؤمنان براى اثبات حقانيت مناسكشان در دست دارند، وجود ندارد كه بتواند با تكيه بر آنها آنچه را كه مؤمنان باور دارند و انجام مى‏دهند، تبيين كند.

به‏طور كلى سؤال اساسى در جامعه‏شناسى دين اين است كه چرا مردم به اين صورت مى‏انديشند و چرا تجربه‏هايشان را به اين شيوه خاص ادارك مى‏كنند؟ در واقع هرگاه شخصى از خود بپرسد كه تحت چه شرايطى آدم‏ها به صورت مذهبى مى‏انديشند يا نمى‏انديشند و چه شرايط خاصى با صورت‏هاى ويژه بيان مذهبى همراهند، به جامعه‏شناسى دين نزديك شده است.

جامعه‏شناس دين برحسب اين‏كه از دين تعريفى ذاتى ارائه دهد يا كاركردى يا غايى، خط سيرش از همكارانش جدا مى‏شود. تعاريف ذاتى سعى دارند ماهيت دين را به ما نشان دهند و تعاريف كاركردى مى‏گويند دين چه كارى انجام مى‏دهد. تعاريف كاركردى معمولاً دربرگيرنده‏اند؛ يعنى طيف گسترده‏اى از پديده‏ها را شامل مى‏شوند. بنا بر برخى تعاريف كاركردى، نظام‏هاى ارزشى و باورهايى چون كمونيسم، فاشيسم و ناسيوناليسم نيز دين محسوب مى‏شوند. مشكل اساسى اين تعاريف، گستردگى بيش از حد آنهاست. مشكل ديگر اين است كه تعاريف كاركردى پيش‏داورى تجربه‏باورانه‏اى دارند كه معتقد است مى‏توان از طريق تحقيق علمى به حل همه مسائل اقدام كرد.

مشكل تعاريف ذاتى ابهامى است كه در مفاهيم آنها وجود دارد. الفاظى چون « روحانى»، « امور مقدس»، « فرا انسانى» و « فراتجربى»، نه تنها دردى را دوا نمى‏كنند، كه ايجاد سردرگمى و ابهام نيز مى‏نمايند.

از اينها كه بگذريم، برخى تعاريف ما را به نوعى از مسائل غايى در زندگى بشرى ارجاع مى‏دهند. آنچه در هر جامعه با خرده فرهنگ معين به‏عنوان « مسائل غايى» نشان داده مى‏شود، متغيرى فرهنگى است. مشكل اين تعاريف، دَوْرى بودن آنهاست؛ زيرا اصطلاح « غايى» عموماً برمبناى دين تعريف‏پذير است. از سوى ديگر، برخلاف قاعده منطقى مرسوم، معرف از موضوع تعريف و « غايى» از « دين» گسترده‏تر است. مشكل ديگر اين‏كه با تعريفى غايت‏گرانه از دين، به گونه‏اى پيشين آن را مصون از هرگونه آزمون مى‏دانيم و ارزش تبيينى آن را سلب مى‏كنيم و نظريه دينى ما به عبارتى ايمانى تبديل مى‏شود.

تعاريف مختلفى از دين عرضه شده است كه هركدام با دشوارى خاصى روبه‏روست. دوركيم تحت تأثير رابرتسون اسميت، كه به تقدم مناسك بر باورها معتقد بود، دين را در تمايز امور مقدس از نامقدس تشخيص مى‏دهد. اما اين ادعا كه دين با امر مقدس سر و كار دارد و اين امر مقدس، مفهومى جهانى در جامعه بشرى است، با چالش انسان‏شناسان روبه‏رو شد. براى نمونه، فردريك گودى (1945 - 1865) دريافت كه مردم يكى از اقوام افريقاى غربى ميان مقدس و نامقدس هيچ تمايزى قائل نمى‏شوند. از سوى ديگر، دوركيم بايستى معيارى براى تمييز مقدس از نامقدس ارائه مى‏داد؛ اما پيچيدگى تعريف دين با تلاش در ارائه چنين معيارى دوچندان شد. « احترام» به عنوان يكى از معيارهاى پيشنهادى نمى‏توانست راه‏گشا باشد؛ زيرا در بسيارى از نظام‏هاى مذهبى، اعيان و موجودهاى مذهبى هميشه احترام برانگيز نيستند. حتى در يك محيط كاتوليكى، مانند ايتاليا، قديسى را كه پس از عبادت‏هاى طولانى و پى‏درپى، پاسخ حاجتمندى را به شيوه دلخواهش نمى‏دهد، به‏شدت تازيانه مى‏زنند و مجسمه‏اش را سرنگون مى‏كنند و در نهايت هم جايش را به قديس و بتى ديگر مى‏دهند. از سوى ديگر، بسيارى چيزها و اشخاص هستند كه با وجود ارتباط نداشتن با فعاليت‏هاى مذهبى، احترام برانگيزند.

گروهى كه معتقدند دين به هيچ‏روى به تحليل جامعه‏شناسى درنمى‏آيد و گروهى كه آن را به برخى حوزه‏ها، مانند اعمال جادوگرانه يا ايجادكننده همبستگى و وحدت جامعه محدود مى‏كنند، در تقليل‏گرايى و تك‏بعدى نگريستن به آن شريكند. در تعاريف دينى بايد حتى‏الامكان از كلى‏گويى و ابهام‏سازى جلوگيرى كرد. همچنين بايد بر تفاوت دين و علم صحه گذارد. تجربيات دينى افراد را نمى‏توان با انگ غيرعلمى بودن رد كرد؛ زيرا مشكل صاحبان اين تجربه‏ها عموماً دروغ‏گويى و دغل‏كارى يا عوام‏فريبى نيست؛ بلكه ناگفتنى بودن تجربياتشان است. همچنين نبايد كژفهمى دينداران را به عموم پيروان يك دين تسرى داد و نقص باورداشت‏ها و ايمان فردى را به نقص دين احاله و ارجاع داد.

ما بايد ميان نظام‏هاى اخلاقى و نظام‏هاى مذهبى و ايمانى كه تنها با اصول و آرمان‏هاى رفتار سر و كار دارند، تمايز قائل شويم. دين‏هاى جهانى، مانند مسيحيت و اسلام، هم دين هستند و هم نظام‏هاى ايمانى و اخلاقى، و در نتيجه در كانون نمودارى قرار مى‏گيرند كه در آنجا هرسه مقوله تداخل دارند. نظام‏هاى اعتقادى ديگر ممكن است هم نظام‏هاى ايمانى و هم نظام‏هاى اخلاقى را در برگيرند؛ ولى شايد فاقد عنصر مذهبى به معناى تعريف شده در اينجا باشند. همچنين نظام‏هايى اخلاقى وجود دارند كه عنصر مذهبى ندارند و نمى‏توان آنها را ايمان ناميد (مانند انسان‏گرايى).

انتخاب ۱۰/۰۵/۱۳۸۰