خانه » مقاله‌ها » اخلاقیات » دین و اخلاق

دین و اخلاق

ar-ar-e03آیا دین و اخلاق با هم سازگارند یا ناسازگار؟ آیا دین هدف است و اخلاق وسیله یا دین وسیله است و اخلاق هدف، یا هیچ کدام وسیله یا هدف نیستند؟ به عبارت دیگر، ما اخلاقی می شویم که دینی شویم یا برعکس؟

ارتباط دین و اخلاق

یکی از بحث‌های بسیار مهم و حیاتی امروز، ارتباط دین و اخلاق است. اگر بخواهیم به‌طور سیستماتیک در این مورد بحث کنیم، باید اشاره کنیم اعتقاد کسانی بر این است که دین و اخلاق با هم ارتباطی ندارند، چون اصولا هر دو یک چیزند. این گروه به هویت (Identity) دین و اخلاق حکم کرده‌اند و هر دو را یک گرایش دانسته‌اند. به‌نظر می‌رسد کسانی که آیین کنفوسیوس را قبول دارند، کاملا به این گرایش معتقد باشند که دین همان اخلاق است و اخلاق همان دین. در غرب متفکری به نام پارکر به این عقیده قائل بود. او که در اواخر این قرن بسیار مشهور بود، کتابی به نام “آنچه در مسیحیت ماندنی است”، نوشت. آنچه در مسیحیت می‌ماند و آنچه می‌رود، ماحصل سخن او در این کتاب است. بنا به عقیده‌ی وی، فقط اخلاق مسیحی ماندنی است و بقیه اجزا و عناصر مسیحیت از بین می‌رود، ولی در نهایت مدعایی از این بالاتر طرح می‌کند و آن این است که دین چیزی جز اخلاق نیست و اخلاق هم چیزی جز دین نیست. هرکس که دینی است، اخلاقی هم هست و هرکس که اخلاقی هست، دینی هم هست. اما کسانی که معتقدند دین و اخلاق دو پدیده‌اند، به دو دسته عمده تقسیم می‌شوند: عده‌ای معتقدند این دو پدیده، با هم ربط و نسبتی ندارند؛ هرکدام به حوزه‌های مختلفی مربوط می‌شود و هیچ یک نفیاً یا اثباتاً به یکدیگر ربطی ندارند. دین غیر اخلاق است، به این معنا که اخلاق نه کل دین است و نه جزئی از دین . کسانی هم معتقدند این دو با هم ارتباط دارند که خودشان به چهار دسته قابل تقسیم‌اند. بعضی می‌گویند ارتباطشان ستیزه‌جویانه کلی است ، بعضی می‌گویند ستیزه‌جویانه جزئی است، بعضی می‌گویند آشتی‌جویانه جزئی است و بعضی می‌گویند آشتی‌جویانه کلی است.

ستیزه‌جویانه کلی یا ارتباط خصمانه: دین غیر اخلاق است، با اخلاق مخالف است و اخلاق با دین مخالف است. هیچ بخشی از دین با اخلاق سازگار نیست.

ستیزه‌جویانه جزئی: دین تا حدی با اخلاق ناسازگار است و تبعا اخلاق هم تا حدی با دین ناسازگار است. به‌طور کلی نمی‌توان گفت کل دین با کل اخلاق ناسازگار است و کل اخلاق با کل دین.

آشتی‌جویانه جزئی: این دو تا حدی با هم آشتی دارند؛ یعنی نمی‌توان گفت کاملا با هم آشتی دارند، ولی تا حدی دین با اخلاق آشتی دارد و تا حدی هم اخلاق با دین آشتی دارد.

آشتی جویانه کلی: به‌طور کلی با هم آشتی دارند. دین و اخلاق هیچ‌جا با هم منافات ندارند.

از این حیث، می‌توان گفت رابطه اخلاق و دین شش حالت دارد. اما حیث دوم در باب ارتباط نیست؛ در باب نیاز اخلاق و دین به یکدیگر است. در اینجا هم اقوال موجود به دو دسته تقسیم می‌شوند: نیاز اخلاق به دین و نیاز دین به اخلاق. بحثی که بیشتر به آن پرداخته شده، نیاز اخلاق به دین است.

اخلاق چه نیازی به دین دارد؟ این نیاز را می‌توان در چهار قسم تبیین کرد: کسانی گفته‌اند اصلا در تعریف مفاهیم اخلاقی چاره‌ای جز رجوع و پیش‌فرض گرفتن پاره‌ای از مفاهیم دینی نیست. قول دوم می‌گوید در تعریف مفاهیم اخلاق، نیازی به مفاهیم دینی یا پیش‌فرض گرفتن گزاره‌های دینی نیست، ولی برای این‌که چیزی متصف به گزاره‌های اخلاق بشود، باید بعضی پیش‌فرض‌های دینی داشته باشیم، نه در تعریف، بلکه در اتصاف یک فعل به یک وصف اخلاقی. قول سوم هم می‌گوید برای هیچ‌یک از دو کار قبلی، اخلاق به دین نیازی ندارد، ولی برای این‌که فهرستی از خوبی‌ها و بدی‌ها ارائه کنیم، به دین نیاز داریم. یعنی عقل بشر به‌تنهایی نمی‌تواند بفهمد چه کارهایی بد است و چه کارهایی خوب. برای تنظیم فهرستی از خوبی‌ها و بدی‌ها راهی جز رجوع به دین نیست. کسانی هم معتقدند به هیچ کدام از این سه مورد نیاز نیست، ولی اخلاق برای ضمانت اجرا به دین نیاز دارد. یعنی اگر مردم بفهمند بهشت و جهنمی در کار نیست، دیگر کار اخلاقی انجام نمیدهند.

اما نیاز دین به اخلاق چیست؟ آیا دین به اخلاق نیاز دارد یا خیر ؟ در اینجا بحث های متفاوتی مطرح می شود . مهمترین متفکری که در روزگار ما در باب نیاز دین به اخلاق صحبت کرده ، جان هیک است . جان هیک ، فیلسوف دین انگلیسی که اکنون پیرمردی است ، اعتقاد دارد اخلاق در دین مورد نیاز است ، چون اگر اخلاق وجود نداشته باشد ، اصلا دینی ثابت نمی شود . به دلیل این که تمام دین – دین شخصی – بر ایمان و گفته های شخص توقف دارد . برای این که به شخصی اعتماد کنیم ، چاره ای نیست جز این که او اخلاقی عمل کند. اگر شخصی اخلاقی عمل نکند ، ما به او اعتماد نمی کنیم و وقتی به کسی اعتماد نکنیم ، به گفته هایش هم ایمان نمی آوریم و وقتی به گفته هایش ایمان نیاوریم ، دین شخصی شروع نمی شود . چون همان طور که گفتم ، دین شخصی با ایمان به قول یک شخص که ناشی از اعتماد به خود آن شخص است ، پدید می آید و اگر شخصی اخلاقی زندگی نکند ، اعتماد و ایمان به او حاصل نمی شود . متکلمان ما نیز معتقد بودند باید به سخن پیامبر اعتماد کنیم ، چون او راست می گوید . اما اگر پیامبر راست گفتن را بد می دانست و دروغ گفتن را خوب ، همچنان به قولش اعتماد می کردیم ؟ بنابر این چاره ای جز این نیست که بنیانگذار دین و مذهب ، خود قائل به اخلاق باشد . اگر قائل به اخلاق نباشیم دین پدید نمی آید .

نکته سوم دیگر به مبحث نیاز نمی پردازد. ما اخلاقی می شویم که دینی شویم یا برعکس؟ یعنی اخلاق یا دین ، کدام یک از این دو هدف است و کدام وسیله ؟ اخلاق هدف است و دین وسیله یا دین هدف است و اخلاق وسیله ؟ در اینجا باز دو قول وجود دارد : بعضی گفته اند نه این هدف است و آن وسیله و نه آن هدف و این وسیله، بلکه این دو، دو ضلع به موازات هم هستند و هیچ کدام نسبت به دیگری هدف و وسیله نیستند. بر اساس قول دیگر، هدف و وسیله وجود دارد. در این که کدام هدف است و کدام وسیله نیز دو قول وجود دارد. بعضی گفته اند دین هدف است و اخلاق وسیله. بعضی گفته اند دین وسیله است و اخلاق هدف.

تا اینجا اشاره کردیم که در باب ارتباط دین و اخلاق سه بحث مختلف وجود دارد؛ یک بحث این است که آیا دین و اخلاق با هم معارضت دارند یا مساعدت. یک قول وجود دارد که می گوید دین همان اخلاق است و اخلاق همان دین. بنابر قول پارکر، نه معارضت معنا دارد و نه مساعدت. در دین دائو و بویژه آیین کنفوسیوس، دین و اخلاق در واقع یک چیزند. دین همان اخلاق است و اخلاق همان دین. به عبارت دیگر، هر چه از جنبه معرفتی و عبادی یک دین کم بشود، نزدیکی و انطباقش بر اخلاق بیشتر می شود. مثلا دین های ابراهیمی هم عقاید دارند، هم اخلاقیات ، هم عبادیات و هم چیزی به نام تجربه دینی. اگر از عبادیات و عقاید یک دین کم بشود، خود به خود دین و عرفان یک چیز می شوند. در آیین کنفوسیوس دین و اخلاق یک چیز هستند. واقعا هیچ چیزی غیر از اخلاق در دین نیست. در اینجا اصلا نمی توان بحث معارضت و مساعدت را مطرح کرد. بحث معارضت و مساعدت هنگامی پیش می آید که واقعا دین و اخلاق را دو پدیده جدا بدانیم؛ معروف ترین قول در میان اقوالی که می گویند دین و اخلاق دو پدیده اند، ولی با هم سازگاری کلی دارند، قول بریث ویت و مکتب اوست. بریث ویت معتقد است اخلاق و دین هیچ گونه ناسازگاری با هم ندارند. اعتقاد او بر این است که گزاره های دینی که به ظاهر جنبه اخلاقی ندارند، در واقع جنبه اخلاقی دارند؛ وی در این جهت تاجایی پیش می رود – به نظر من تا حدی افراط می کند – که معتقد است حتی گزاره هایی که درباره خدا در دین وجود دارد، گزاره هایی اخلاقی هستند؛ به این معنی که یک انسلن عادی گمان می کند به موجودی به نام خدا قائل است و بعد خدا را متصف به اوصافی مثل علم مطلق ، قدرت مطلق ، خیر خواهی علی الاطلاق ، عدالت و امثال آن می کند. بریث ویت در واقع نشان می دهد اصلا چیزی به نام خدا هم در دین وجود ندارد. به نظر او آن جمله هایی که درباره خداست، در واقع درباره اخلاقیات است. یکی از مقدمات او که آن را از فوئر باخ اخذ کرده، می گوید “جوهر چیزی جز مجموعه اعراض نیست”. به عبارت دیگر، ذات چیزی جز مجموعه صفات نیست. یعنی وقتی می گوییم آب، چیزی جز رطوبت، جرم و وزن مخصوص، نقطه غلیان، نقطه انجماد، رنگ و خواص دیگر آب را در نظر نداریم. فوئر باخ معتقد است در واقع آب یعنی مجموعه محمولاتی که بر آب حمل می شود. مقدمه دوم او این است که هیچ گاه حب و بغض به جوهر تعلق نمی گیرد، بلکه به صفات یک شیء تعلق می گیرد. بریث ویت این مطلب را بر متون دینی و مذهبی نیز بار می کند. متون دینی و مذهبی می گویند خدا وجود دارد. علاوه بر این هیچ راهی برای شناخت خدا ندارند، جز اوصاف او.

پرستش اگر عین عشق نباشد، یکی از مولفه های عشق است. وقتی می گویم خدا عادل است و من خدا را دوست می دارم، یعنی عدالت را دوست دارم. به نظر می رسد اعتقاد متدینان بر این است که موجودی با سلسله اوصافی در عالم هستی وجود دارد و محبت آنها به آن موجود تعلق گرفته است. وقتی به آنها بگویید شما نمی توانید به موجودی علم داشته باشید، چون علم به موجود به علم به اوصاف آن موجود ارجاع و تقلیل می شود و وقتی محبتی نسبت به آن موجود ابراز می کنید، در واقع به اوصاف آن موجود محبت می ورزید. وقتی کتاب مقدس را می خوانید، فکر می کنید جهان را می شناسید، ولی در واقع روان شناسی اخلاقی معتقدان به این کتاب را می شناسید. البته نظریه ای که به آن اشاره شد به نظر من، قابل دفاع نیست. به هر حال این دید معتقد است اخلاق با دین کاملا وفاق دارد.

چگونه از نظریه فوئر باخ چنین نتیجه ای گرفته اند؟ فوئر باخ معتقد بود آب، چیزی جز مجموعه اوصاف آب نیست، این نظریه هم می گوید خدا چیزی جز مجموعه اوصاف خدا نیست. در قسمت دوم هم گفته می شود حب و بغض به جوهر تعلق نمی گیرد، بلکه به اوصاف تعلق می گیرد. پس حب به خدا نیز در واقع به خود خدا تعلق نمی گیرد، بلکه به صفات خدا تعلق می گیرد.

دید دیگری معتقد است دین همه جا با اخلاق هماهنگی ندارد، ولی در بعضی قسمت ها با اخلاق هماهنگی دارد. از جمله قائلان به این دید، کرکگور است. به نظر او اخلاق با دین در همه جا سازگار نیست. در بعضی موارد دین اوامر و نواهی دارد و امر و نهی با اخلاق سازگاری ندارد. نمونه اش هنگامی است که خدا به حضرت ابراهیم ( ع ) دستور داد فرزندش را ذبح کند. ذبح فرزند یک عمل غیر اخلاقی و بلکه ضد اخلاقی است. کرکگور معتقد بود دلیل اینکه اخلاق کاملا با دین هماهنگی ندارد، این است که بخش اعظم دین عشق به خداست. وقتی کسی عاشق خدا شد، بی چون و چرا از فرمان او اطاعت می کند و در پی سنجش فرامین با ترازوی دیگری مثل اخلاق نیست. عاشق فقط می خواهد دل معشوق را به دست آورد.

علاوه بر مواردی که کرکگور به آنها اشاره کرده، نکات دیگری هم هست، مثلا دین بین همکیش و نا هم کیش، زن و مرد، بالغ و نابالغ فرق می گذارد و این ظاهرا با موازین اخلاقی سازگاری ندارد. بنابراین دین یکسره با موازین اخلاقی ناسازگار نیست، ولی در بسیاری موارد هم با اخلاق ناسازگار است. غیر از کرکگور، دیتریش بن هافر و بعضی هم مسلکان او هم به همین قول قائلند. در واقع اگزیستانسیالیست های الهی معتقدند اخلاق گاهی اوقات با دین نمی خواند.

حال اگر اخلاق با دین نخواند، شخص باید جانب اخلاق را بگیرد یا دین را؟ کرکگور می گفت متدین راستین آن است که جانب دین را بگیرد، نه اخلاق را. دیتریش بن هافر معتقد بود باید جانب اخلاق را گرفت، نه دین را. با این حال، هر دو دسته عقیده دارند بالاخره ناسازگاری هایی بین دین و اخلاق وجود دارد.

اشاعره هم معتقد بودند دین با اخلاق ناسازگار است. ایشان در واقع دین را به نوعی برتر از اخلاق می‌دانستند. انسلم قدیس هم در مسیحیت به این قول قائل بود. کسانی مثل اشاعره و انسلم قدیس معتقد بودند دین و اوامر و نواهی خدا فوق اخلاق است. «هر چه آن خسرو کند، شیرین بود». اشاعره به روشنی می گفتند اگر خدا یزید را به بهشت ببرد و سلمان را به جهنم، هیچ مشکلی نیست.

کانت هم به تعبیری معتقد است اخلاق با دین ناسازگار است. چون دین می گوید به فکر خودت و سعادت اخروی خودت باش. نظر کانت این بود که تا وقتی به فکر خودت هستی، وارد اخلاق نشده ای. کانت می گفت ما در مصلحت اندیشی به فکر خودمان هستیم، ولی در اخلاق نه، چون اگر به فکر خودمان باشیم، مصلحت اندیشیم. کسانی که مصلحت اندیشند، هنوز اولین گام را در اخلاق بر نداشته اند. از این لحاظ دین، غیر اخلاقی است. کانتی ها همه به این قول قائلند؛ چه کانتی های قدیم و چه نئوکانتی هایی مثل ارنست کاسیرر که معتقدند اخلاق فوق دین است. فرد تا وقتی متدین است، اخلاقی نیست، چون با خدا نوعی داد و ستد دارد. این البته با دین مخالف نیست. کانتی ها می گویند باید یک مرحله از دین بالاتر آمد تا به اخلاق رسید.

به عقیده اشاعره فرمان خدا فوق اخلاق است و به عقیده کانتی ها دون اخلاق . این دو قول به این قائلند که اخلاق با دین ناسازگار است؛ بالاتر از دین یا پایین تر از دین.

کسان دیگری گفته اند در دین جای چون و چرا نیست. متدین واقعی کسی است که عاشق خدا باشد و هر چه خدا بگوید، انجام دهد. دکارت هم معتقد بود همه چیز دست خداست؛ در عالم، هم واقعیت ها به دست خداست و هم ارزش ها، و بنابراین نمی توان ارزشها را بر خدا تحمیل کرد. هیچ واقعیتی نمی تواند در مقابل خدا بایستد، خدا حتی مشمول قائده اجتماع نقیضین و ارتفاع نقیضین هم نیست. علاوه بر واقعیت ها ، دکارت در مورد ارزشها هم همین نظر را داشت، یعنی اگر خدا بخواهد، می تواند دروغ هم بگوید. بنابراین اخلاق هیچ گاه نمی تواند دست و پای خدا را ببندد. افرادی مثل پاسکال، مال برانش، اسپینوزا و لایب نیتس هم به این قول قائلند و زمام و اختیار اخلاق را با درجات مختلف به دست خدا سپرده اند؛ گر چه این اقوال در زمانه ما و عصری که در آن زندگی می کنیم، قابل دفاع نیست.

یک قول دیگر می گوید دین و اخلاق دو چیزند که با هم سازگاری ندارند، چون به دو قلمرو مختلف مربوط می شوند. اخلاق با باید و نباید و درست و نادرست و خوب و بد و فضیلت و رذیلت سر و کار دارد، ولی دین در باب حقیقت های هستی با انسان سخن می گوید. اگر کسی معتقد باشد اصلا دین نیامده به ما ارزش بدهد، بلکه فقط آمده دانش بدهد و بگوید در زندگی پس از مرگ و غیب و ورای طبیعت چه خبر است و بایدها و نبایدها را به وجدان اخلاقی خود انسان ها واگذار کرده، آن وقت، اخلاق و دین نه رابطه سازگارانه دارند و نه رابطه ناسازگارانه، چون سازگاری و ناسازگاری فرع بر این است که دو چیز درباره یک موضوع حرف بزنند.

بارتلی از این قول طرفداری می کند. او یکی از شاگردان پوپر است و کتابی دارد به نام اخلاق و دین. در این کتاب اقوال مختلف در باب اخلاق و دین را بررسی می کند. خودش به این قول قائل است که دین و اخلاق اصلا به دو قلمرو مختلف مربوط می شوند. دین فقط درباره ماورای طبیعت و زندگی پس از مرگ سخن گفته، اما اصلا نمی گوید چه بکنید و چه نکنید. گویی نهایت حرفی که دین می زند، در باب دانش ها و روش هاست و در باب ارزش ها چیزی نگفته است . از ازدواج ارزش و دانش ، روش به دست می آید. دانش را دین میدهد ، ارزش را اخلاق ، و از ازدواج این دو ، روش به وجود می آید . ارزش یعنی آن چیزهایی که اگر درستند، به خاطر خودشان درستند و اگر نادرستند به خاطر خودشان نادرستند، اگر خوبند، به خاطر خودشان خوبند و اگر بدند، به خاطر خودشان بدند. دانش هم یعنی واقعیت ها. حال از ازدواج یک واقعیت با یک ارزش، یک روش پدید می‌آید. مثلا چرا انسان باید به خدا نزدیک شود؟ “چون تقرب الی الله مطلوب لذاته است، نه مطلوب لغیره”. حال از ازدواج دو امر “دروغ انسان را از واقعیت دور میکند” و “باید به خدا نزدیک شد” که یک مطلوب ذاتی است، نتیجه می گیریم نباید دروغ گفت. این “نباید دروغ گفت” دیگر بحث روشی است، نه ارزشی. به دلیل این که در اینجا با مطلوب لغیره سر و کار داریم. یعنی دروغ نباید گفت چون دروغ انسان را از خدا دور می کند، نه آن که خود دروغ گفتن بد است.

مطلوب های لذاته، ارزش و مطلوب های لغیره، روش نام دارند. برخی می گویند دین مطلوب لذاته را به انسان نداده است، مثل کاری که روان شناسی می کند؛ یک روان شناس هیچ گاه به شما ارزش نمی دهد، مثلا نمی گوید حسد خوب است یا بد است، فقط می گوید اگر حسد را بد می دانید و نمی خواهید فرزندانتان حسود شوند، ما می توانیم روش هایی پیش پایتان بگذاریم یا اگر حسد را خوب می دانید، به این روش ها عمل کنید تا بچه هایتان حسود بار آیند. در این مثال واقعیت و دانش را روان شناس ارائه می دهد، از ازدواج این دانش روان شناسی و آن ارزش اخلاقی، یک سلسله روش های تعلیم و تربیتی به بار می آیند. بحثی که زمانی آقای مجتهد شبستری مطرح می کردند در باب این که دین به ما ارزش می دهد یا روش یا دانش، با این بحث قابل تطبیق نیست، مگر این که دقیقا معلوم شود مراد از ارزش، مطلوب لذاته است و منظور از روش، مطلوب لغیره. در غیر این صورت به نظر من بحث ایشان در پرده ابهام و غموض باقی می ماند. بعضی می گویند خدا یا به تعبیری پیامبران، شرح داده اند که در این عالم چه چیزهایی وجود دارد و چه چیزهایی وجود ندارد، چه هست و چه نیست، چه چیزی با چه چیزی ارتباط دارد یا ارتباطی ندارد، اما نگفته اند به دنبال چه بروید و به دنبال چه نروید ؛ در واقع این را به خود انسان ها واگذاشته اند . در این صورت باید گفت دین به ما دانش می دهد ، اما ارزش ها را از جای دیگری کسب می کنیم ؛ اگر چه از ازدواج آن ارزش ها و این دانش ها روش هایی هم پدید می آیند .

همه این اقوال به این بحث باز می گردند که آیا دین و اخلاق با هم سازگارند یا ناسازگار . اما غیر از مساله سازگاری یا ناسازگاری ، سوال این است که دین هدف است و اخلاق وسیله یا دین وسیله است و اخلاق هدف، یا هیچ کدام وسیله یا هدف نیستند. البته در این باره قاطع حرف زدن مشکل است ، اما کسانی که معتقدند دین وسیله است و اخلاق هدف، شاید به این حدیث نبوی نظر دارند که “انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق” یا “انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق”. در این جا به نظر می‌آید اخلاق هدف است. اما چیزهایی هم در دین آمده که نشان می دهد اخلاق هدف نیست. مثلا قرآن می فرماید که موسی به خدا می گفت “رب اشرح لی صدری و یسرلی امری و احلل عقده من لسانی یفقهوا قولی و اجعل لی وزیرا من اهلی هارون اخی” و بعد می گوید “کی نسبحک کثیرا و نذکرک کثیرا”. در این جا به نظر می آید تمام اخلاقیات وسیله اند برای چیز دیگری به نام یاد و ذکر خدا .

به نظر من نمی توان مقولات را کاملا فرمول بندی کرد. واقعا ما اخلاقی می شویم تا متدین بشویم یا برعکس؟ نظر کرکگور این بود که ما اخلاقی می‌شویم تا متدین شویم. متدین شدن یک مرحله بالاتر است. اخلاق وسیله است و دین هدف. در بعضی اقوال نیز دین وسیله است و اخلاق هدف، مثل “بعثت لاتمم مکارم الاخلاق ” ، مثل سخن کانت . اما بعضی اقوال هم هستند که می‌گویند هیچ کدام هدف یا وسیله نیستند. هر دو در عرض هم هستند. اخلاقی بودن بخشی از زندگی انسان را پوشش می دهد، متدین بودن هم بخش دیگری را، انسان هم به این احتیاج دارد و هم به آن. البته به نظر من، ما عبادیات دین را در خدمت اخلاقیات قرار می‌دهیم و بعد اخلاقیات دین را در خدمت تجربه دینی. یک تکه از دین برای اخلاق وسیله است و تکه دیگر برای اخلاق، هدف است.

والترترنس استیس یکی از اعاظم متفکرانی است که در “زمان و ابدیت”(Time and Eternit) آورده اخلاق هم در خدمت دین است. بنابراین گویا دین هدف است. بحث مشکلی است و به گوهر و صدف دین ربط پیدا می کند و اتخاذ موضع در آن بسیار دشوار است.

بحث سوم نیاز دین به اخلاق و نیاز اخلاق به دین است: تعریف مفاهیم اخلاقی، اتصاف افعال اخلاقی به وصف خوب و بد، تشخیص مصادیق خوب و بد و ضمانت اجرا کسانی گفته اند اخلاق به دین نیاز دارد و در این چهار ناحیه دلیل آورده اند. بعضی هم گفته اند دین به اخلاق نیاز دارد مثل جان هیک که معتقد است اگر اخلاق نباشد، دین پا نمی گیرد، چون اگر اخلاق نباشد، ما یقین نداریم بنیانگذاران ادیان و مذاهب راست می گویند یا خدا به ما راست می گوید اگر به آنها اعتماد نکنیم، دیگر نمی توانیم به اقوال این افراد ایمان بیاوریم و اگر ایمان پدید نیاید، اصلا دینی به وجود نمی آید. اول باید به اخلاق معتقد باشیم، به اخلاق درست پیامبر اعتقاد داشته باشیم و بعد به آنها اعتماد کنیم. وقتی به آنها اعتماد پیدا کنیم ، به قولشان ایمان می آوریم و وقتی ایمان آوردیم، دین پدید می آید. این در واقع نیاز دین به اخلاق است. هنوز که ثابت نشده دروغ گفتن بد است، شاید دروغ گفتن خوب باشد. اگر دروغ گفتن را جایز بدانبم ، ممکن است پیامبر هم دروغ بگوید ، به این ترتیب اصلا دین پدید نمی آید . دین بر مدار اوصاف اخلاقی بنیانگذاران ادیان و مذاهب دایر است.

بعضی ها معتقدند امکان زندگی بدون اخلاق وجود ندارد. نه، وجود ندارد و تبعا امکان پدید آمدن دین هم بدون اخلاق وجود ندارد. بزرگترین کسی که در باب نیاز دین به اخلاق و اخلاق به دین کار کرده، گرین است. او در این باره دو کتاب مهم نوشته و مقاله ارتباط دین و اخلاق را هم دایرهالمعارف پل ادوارد تالیف کرده، همان مقاله‌ای که آقای لاریجانی هم آن را به فارسی ترجمه کرده در کتاب فرهنگ و دین آورده است.

نیاز اخلاق به دین در چهار مرحله قابل تبیین است، ولی نیاز دین به اخلاق در یک مرحله بیشتر قابل تبیین نیست، اگر اخلاق نمی بود اعتمادی نیز به بنیانگذاران دین وجود نداشت و دین پدید نمی آمد.

منبع: ماهنامه آیین، شماره شانزدهم، مهر ۱۳۸۷
مأخذ: سایت معنویت و عقلانیت

این را هم ببینید

ar-et08

تعصّب مذهبی و تفکّر انتقادی

به اعتقاد مهدی خلجی «اهل کتاب» مفهومی ایدئولوژیک و «دیگر»ساز است. این مفهوم، تنها به کار مرزکشیدن‌ها و اعمال تبعیض‌ها علیه پیروان ادیان، حتا یهودیت و مسیحیت می‌آید. مفهوم «اهل کتاب»، به جهانی تعلّق دارد که هنوز درکی فلسفی از «دیگری» وجود نداشت و نمی‌دانستیم که حذف دیگری، نپذیرفتن دیگری، نفهمیدن و ندیدن دیگری، نشناختن و ندیدن خود است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *